Sensörlü aydınlatma, ortamdaki fiziksel değişimleri (hareket, ısı, ses veya ışık seviyesi) algılayarak elektrik devresini otomatik olarak tamamlayan ve ışık kaynağını devreye sokan akıllı bir sistemdir. Temel çalışma prensibi, bir "tetikleyici" mekanizmasına dayanır; sensör, kapsama alanı içindeki kızılötesi ısı değişimini veya ses dalgalarındaki sapmayı fark ettiğinde, içerisindeki röle adı verilen anahtara sinyal gönderir. Bu sinyal, normalde açık olan devreyi kapatarak ampule elektrik akımının ulaşmasını sağlar ve lamba yanar. Belirlenen süre boyunca hareket algılanmazsa devre tekrar kesilir ve ışık söner, böylece gereksiz enerji tüketimi önlenmiş olur.
Sensörlü aydınlatma, manuel bir anahtara ihtiyaç duymadan, çevresel koşullara tepki vererek kendi kendine açılıp kapanabilen aydınlatma armatürlerinin genel adıdır. Halk arasında "hareket sensörlü lamba" veya "akıllı lamba" olarak da bilinir. Bu sistemler, bir gövde üzerine entegre edilmiş sensör gözü ve ışık kaynağından oluşabileceği gibi, mevcut aydınlatma sistemine harici bir sensörün eklenmesiyle de oluşturulabilir.
Genellikle bina girişlerinde, merdiven boşluklarında, koridorlarda, otoparklarda ve tuvaletlerde kullanılır. Teknolojinin gelişmesiyle birlikte sadece güvenlik veya geçiş alanlarında değil, dolap içlerinde veya mutfak tezgah altlarında da kullanım alanı bulmuştur. Temel amacı, insan müdahalesini ortadan kaldırarak konfor sağlamak ve ışığın sadece ihtiyaç duyulduğu anlarda yanmasını garanti ederek enerji tasarrufu yapmaktır.
Sensörlü aydınlatmanın çalışma süreci üç aşamalı bir döngüden oluşur: Algılama, İşleme ve Tepki. Sistem sürekli olarak "bekleme" modundadır ve ortamı tarar. Bu tarama işlemi, kullanılan sensör teknolojisine göre değişiklik gösterir (ısı taraması veya ses dinlemesi gibi).
Sensör bir hareket veya varlık algıladığında, bu veriyi milisaniyeler içinde işleyerek bir elektrik sinyaline dönüştürür. Bu sinyal, lambanın güç ünitesini tetikler. Eğer sistemde bir "gün ışığı algılayıcısı" (fotocell) varsa, sensör hareketi algılasa bile ortamdaki ışık seviyesini kontrol eder. Eğer ortam zaten aydınlıksa (gündüz vaktiyse), lamba yanmaz. Ancak ortam karanlıksa ve hareket varsa, lamba anında devreye girer. Hareket kesildiğinde ise zamanlayıcı devreye girer ve belirlenen süre sonunda ışık otomatik olarak söner.
Sensörlü lambaların kalbi, çevreyi sürekli izleyen dedektörlerdir. Bu dedektörler, ortamın "normal" durumunu referans alır. Normal durumun bozulması (örneğin boş bir koridora sıcak bir bedenin girmesi), sensörün dengesini değiştirir.
Çoğu sensörlü lamba, "Pyroelectric" adı verilen ve ısı değişimine duyarlı malzemeler içerir. İnsan vücudu veya hayvanlar çevreye kızılötesi (IR) enerji yayar. Sensörün önündeki çoklu mercek yapısı (Fresnel lens), ortamı dilimlere böler. Bir canlı bu dilimler arasında geçiş yaptığında, sensör üzerindeki kızılötesi ışınım seviyesi hızla değişir. Bu hızlı değişim, sensörün içindeki elektronik devrede bir voltaj farkı yaratır. Oluşan voltaj, anahtarlama elemanını (röle veya triyak) tetikler ve şehir şebekesinden gelen elektriğin ampule ulaşmasına izin verir.
Her ortamın ihtiyacı farklı olduğu için aydınlatma sistemlerinde tek tip sensör kullanılmaz. Kullanım alanının genişliğine, engellere ve hassasiyet gereksinimine göre farklı teknolojiler geliştirilmiştir.
Aydınlatma dünyasında en yaygın kullanılan ve en ekonomik sensör türüdür. "Pasif" denmesinin sebebi, sensörün kendisinin bir ışın yaymaması, sadece ortamdan gelen enerjiyi (ısıyı) beklemesidir. Canlıların yaydığı vücut ısısını ve hareketini algılar. Görüş açısı içindeki sıcaklık değişimlerine tepki verir. Duvarların arkasını göremez, bu nedenle doğrudan görüş hattına ihtiyaç duyar. Evlerdeki koridor lambalarının çoğu PIR sensörlüdür.
Mikrodalga sensörler, tıpkı bir polis radarı gibi çalışır. Ortama sürekli olarak yüksek frekanslı elektromanyetik dalgalar yayar ve bu dalgaların nesnelere çarpıp geri dönmesini bekler. Eğer ortamda hareket eden bir nesne varsa, geri dönen dalgaların frekansı değişir (Doppler Etkisi). Bu değişimi algılayan sensör ışığı yakar. Çok hassastır; ince duvarların, camların veya kapıların arkasındaki hareketi bile algılayabilir.
Bu sensörler, insan kulağının duyamayacağı frekansta ses dalgaları yayar ve bu dalgaların yankısını dinler. Ortamdaki bir hareket, ses dalgalarının yansıma biçimini bozar ve sensör bunu algılayarak lambayı yakar. Köşeli ve engelli alanlarda çok etkilidir çünkü ses dalgaları nesnelerin etrafından dolaşabilir. Ancak hava akımlarına (rüzgar, klima üflemesi) karşı hassas olabilirler.
Yanlış alarmları ve gereksiz yanmaları en aza indirmek için genellikle PIR ve Ultrasonik veya PIR ve Mikrodalga teknolojilerinin bir arada kullanıldığı sistemlerdir. Işığın yanması için her iki sensörün de aynı anda hareket algılaması gerekir. Işık bir kez yandığında ise, sönmemesi için tek bir sensörün hareket algılaması yeterli olur. Genellikle ofisler ve sınıflar gibi hareketin az olduğu ama varlığın devam ettiği yerlerde kullanılır.
Genellikle eski tip apartman boşluklarında kullanılan, alkış sesi, ayak sesi veya kapı kapanma sesi gibi belirli bir desibel üzerindeki seslerle tetiklenen sensörlerdir. Hareketten ziyade gürültüye duyarlıdırlar. Günümüzde PIR sensörlerin ucuzlaması ve daha kararlı çalışması nedeniyle popülaritesini yitirmiştir, ancak hala bazı sistemlerde yardımcı eleman olarak kullanılırlar.
Sensörlü aydınlatma sistemleri, hareket veya ışık algılama teknolojisi sayesinde yalnızca ihtiyaç duyulduğunda devreye girerek modern ve verimli bir aydınlatma çözümü sunar. Evler, apartmanlar, bahçeler, otoparklar ve iş yerlerinde yaygın olarak kullanılan sensörlü lambalar, hem konforu artırır hem de gereksiz enerji tüketimini önler. Özellikle ortak alanlarda ve dış mekânlarda otomatik çalışma prensibi sayesinde kullanıcı müdahalesine gerek kalmaz. Bu sistemler, güvenlikten tasarrufa kadar birçok avantaj sunarak klasik aydınlatma çözümlerine kıyasla öne çıkar.
Sensörlü aydınlatma kullanımı, hem ekonomik hem de pratik bir çözüm sunarak yaşam alanlarında verimliliği artırır.
Sensörlü armatürlerin üzerinde genellikle üç adet ayar düğmesi (potansiyometre) bulunur. Bu düğmeler sayesinde sensörün nasıl davranacağını özelleştirebilirsiniz.
Kullanıcıların sensörlü sistemlerle ilgili yaşadığı deneyimler ve teknik merakları genellikle aşağıdaki konularda yoğunlaşmaktadır.
Sensörlü lambanın ortamda kimse yokken yanıp sönmesinin birkaç nedeni olabilir. En yaygın sebep voltaj dalgalanmalarıdır. Bunun dışında, sensörün görüş alanında hareket eden bir perde, sallanan bir bitki dalı veya sensörü etkileyen bir ısı kaynağı (kalorifer peteği, klima dış ünitesi) olabilir. Ayrıca, lamba içindeki elektronik devrelerin (kondansatör gibi) arızalanması da bu soruna yol açabilir.
Hayır, her ampul sensörlü sistemler için uygun değildir. Akkor flamanlı ampuller ve LED ampuller en uygun seçeneklerdir. Ancak eski tip tasarruflu ampuller (CFL), sık açılıp kapanmaya uygun değildir ve ömürleri çok hızlı tükenir. Ayrıca bazı "dimlenebilir" (kısılabilir) olmayan LED ampuller, sensör üzerindeki az miktardaki kaçak akım nedeniyle kapalıyken bile pırpır edebilir.
Bu durum sensörün türüne bağlıdır. Eğer PIR (kızılötesi) sensör kullanıyorsanız, cam ısıyı bloke ettiği için camın arkasındaki hareketi algılayamaz. Ancak Mikrodalga (Radar) sensör kullanıyorsanız, bu dalgalar camdan, ince duvarlardan ve ahşaptan geçebildiği için camın arkasındaki hareketi rahatlıkla algılar.
Evet, standart PIR sensörler ısı yayan ve hareket eden her canlıyı algılar. Kedi veya köpekler de vücut ısısına sahip oldukları için sensörü tetiklerler. Ancak piyasada "Pet Immune" (Evcil Hayvan Bağışıklığı) özelliğine sahip özel sensörler bulunur; bu sensörler belirli bir kütlenin altındaki canlıları görmezden gelerek yanlış alarmları önler.
Evet, sensör devresinin ortamı tarayabilmesi için sürekli enerjiye ihtiyacı vardır. Ancak bu tüketim "Standby" (bekleme) gücü olarak adlandırılır ve son derece düşüktür (genellikle 0.5 Watt ile 1 Watt altındadır). Bu miktar, lambanın sağladığı enerji tasarrufu yanında ihmal edilebilecek kadar küçüktür.
Algılama mesafesini artırmak için öncelikle üzerindeki "SENS" ayarını maksimuma getirmelisiniz. Ayrıca sensörün montaj yüksekliği çok önemlidir; üreticinin belirttiği ideal yüksekliğe (genellikle 2.2 - 4 metre arası) monte edilmelidir. Sensörün merceğinin (lensin) tozlu veya kirli olması mesafeyi düşürür, bu yüzden temizlenmelidir.
Hareket sensörleri genellikle kompakt ve preslenmiş elektronik devrelerden oluşur. İçerisindeki röle veya sigorta gibi basit parçalar elektronik bilgisi olan biri tarafından değiştirilebilir; ancak çoğu durumda sensör modülünün yenisiyle değiştirilmesi, tamir edilmesinden daha ekonomiktir. Komple armatürü değiştirmek yerine sadece sensör kitini değiştirmek mümkündür.
