Zaman Rölesi Nedir? Nasıl Bağlanır? Çeşitleri ve Çalışma Prensibi

Zaman rölesi, bağlı bulunduğu elektrik devresini ayarlanan bir süre boyunca çalıştıran veya ayarlanan süre dolduğunda devrenin enerjisini kesen akıllı bir kontrol anahtarıdır; bağlantısı ise cihaz üzerindeki besleme ve anahtarlama uçlarının güç kaynağına doğru sırayla vidalanmasıyla yapılır. Elektrik sistemlerinde insan müdahalesine gerek kalmadan işlemlerin otomatik bir sırayla yapılmasını sağlayan bu cihazlar, günlük hayatta merdiven boşluklarından devasa fabrika makinelerine kadar her yerde karşımıza çıkar. İşlemleri geciktirme, belirli aralıklarla tekrarlama veya gün doğumu gibi doğa olaylarına göre zamanlama yetenekleri sayesinde hem ciddi bir enerji tasarrufu sağlar hem de sistemlerin güvenli bir şekilde çalışmasına imkan tanırlar.

Zaman Rölesi Nedir?

Zaman rölesi, kendisine elektrik akımı ulaştığı andan itibaren önceden ayarlanmış olan süreyi saymaya başlayan ve süre dolduğunda bağlı olduğu cihazı çalıştıran veya durduran otomatik bir kumanda elemanıdır. Temel olarak içinde bir saat mekanizması ve bir elektrik anahtarı barındırır. Siz üzerindeki düğmelerden veya dijital ekrandan bir süre belirlersiniz, cihaz da bu süreye harfiyen uyarak elektriğin geçişine izin verir ya da yolu tamamen kapatır.

Eskiden mekanik çarklarla veya ısınan tellerle çalışan bu sistemler, günümüzde tamamen dijital ve elektronik kartlarla donatılmıştır. Bu sayede saniyenin onda biri gibi çok hassas sürelerde bile hata yapmadan işlem yapabilirler. İnsanların sürekli saat tutarak açıp kapatması gereken sistemleri tamamen otonom hale getirerek büyük bir kullanım kolaylığı sunarlar.

Zaman Rölesi Ne İşe Yarar?

Zaman rölesinin en büyük işlevi, elektrikle çalışan herhangi bir aletin hemen değil, sizin istediğiniz bir süre sonra çalışmasını veya durmasını sağlamaktır. Örneğin büyük bir su pompasını elektriğe bağladığınız an çalışmasını istemeyebilir, boruların dolması için beş saniye beklemesini isteyebilirsiniz. İşte bu beş saniyelik bekleme emrini veren ve süreyi eksiksiz sayan cihaz zaman rölesidir.

Aynı zamanda peş peşe çalışması gereken sistemlerde sıralamayı belirleme işine yararlar. Bir fabrikada yürüyen bant çalıştıktan tam on saniye sonra paketleme makinesinin devreye girmesi gerekiyorsa, bu iki makine arasına yerleştirilen zamanlayıcı sayesinde sistem saat gibi kusursuz işler. Yani bu aletler elektrik devrelerinin bir nevi beyni ve trafik polisi olarak görev yaparlar.

Çalışma Prensibine Göre Zaman Rölesi Çeşitleri

Zaman rölesi modelleri, süreyi elektrik geldiğinde mi yoksa elektrik kesildiğinde mi saymaya başladıklarına göre farklı türlere ayrılırlar. Hangi sistemin nasıl bir zamanlamaya ihtiyacı varsa, ona uygun özellikte bir cihaz seçmek sistemin doğru çalışması ve verimliliği için en önemli adımdır.

Düz Zaman Rölesi

Cihaza elektrik enerjisi verildiği anda önceden ayarlanan süreyi saymaya başlayan ve bu süre bitene kadar bekleyen, süre dolduğunda ise elektrik akışına izin vererek bağlı olduğu cihazı çalıştıran röle türüdür. Yani çalışmayı geciktirme görevi yapar. En basit tabirle, güç düğmesine basarsınız ancak makine sizin ayarladığınız on saniyelik süre dolduktan sonra tık sesiyle çalışmaya başlar. Piyasada en çok kullanılan ve bağlantısı en kolay olan model budur.

Ters Zaman Rölesi

Bu röle türünde ise durum tamamen farklıdır; cihaza elektrik enerjisi geldiği an bağlı olduğu makine hemen çalışmaya başlar, asıl sayım işlemi elektriği kestiğiniz anda devreye girer. Yani anahtarı kapattığınızda sistem anında durmaz, sizin ayarladığınız süre kadar çalışmaya devam eder ve sonra kendi kendine durur. Genellikle büyük havalandırma fanlarında kullanılır; siz sistemi kapatsanız bile fan içerideki kirli havayı temizlemek için beş dakika daha çalışır ve kapanır.

Flaşör Zaman Rölesi

Elektrik enerjisi aldığı sürece bağlı bulunduğu cihazı belirli bir süre çalıştırıp, ardından belirli bir süre durduran ve bu işlemi sürekli tekrar eden cihazlardır. Üzerinde bekleme süresi ve çalışma süresi olmak üzere iki ayrı ayar düğmesi bulunur. Yanıp sönen uyarı ışıklarında, belirli aralıklarla çalışan silecek motorlarında veya seralarda belli aralıklarla su püskürten sistemlerde durmaksızın bu ritmik çalışma döngüsünü sağlarlar.

Astronomik Zaman Rölesi

İçerisinde bulunan yazılım ve coğrafi konum bilgileri sayesinde yılın her günü güneşin doğuş ve batış saatlerini tamı tamına hesaplayabilen en gelişmiş akıllı zamanlayıcılardır. Bu cihaza bulunduğunuz şehri girdiğinizde, hiçbir ışık algılayıcıya ihtiyaç duymadan akşam tam hava karardığında sokak lambalarını yakar, sabah güneş doğarken otomatik olarak söndürür. Yaz ve kış saati uygulamalarını kendi kendine ayarlayarak aydınlatma sistemlerinde devasa enerji tasarrufu yaparlar.

Zaman Rölesi Bağlantısı Nasıl Yapılır? (Adım Adım Şema)

Zaman rölesinin bağlantısı dışarıdan karmaşık gibi görünse de cihazın üzerindeki harf ve rakam kodlarının ne anlama geldiği bilindiğinde oldukça basit bir mantığa dayanır. Bağlantı işlemini yaparken güvenlik kurallarına uymak ve enerjiyi şalterden tamamen kesmek hayati bir öneme sahiptir.

• Öncelikle güç kaynağından gelen iki ana kablo, cihazın kendi elektriğini alması için ayrılmış olan besleme uçlarına vidalanır.
• Elektriğin kontrol edileceği ana hat kablosu, cihaz üzerinde ortak uç olarak belirtilen yuvaya bağlanır; bu yuva akımın yönlendirileceği ana kapıdır.
• Eğer süre dolduğunda duran bir cihazın çalışmasını istiyorsak, çalışacak aletin kablosu açık uç olarak bilinen yuvaya takılır; böylece süre bitip kapı kapandığında elektrik karşıya geçer.
• Eğer süre dolduğunda zaten çalışmakta olan bir aletin durmasını istiyorsak, bağlantı doğrudan kapalı uç yuvasına yapılır; süre dolduğunda yol açılır ve elektrik kesilir.
• Tüm vidaların iyice sıkıldığından emin olduktan sonra elektriği açıp ayarlanan süre test edilerek bağlantının doğru yapılıp yapılmadığı kontrol edilir.

Zaman Rölesi Seçerken Dikkat Edilmesi Gerekenler

Sisteminize uygun olmayan bir zamanlayıcı almak hem cihazın yanmasına hem de bağlı olduğu makinelerin hasar görmesine neden olabilir. Bu nedenle seçim yaparken bazı temel donanım özelliklerini göz önünde bulundurmak işinizi büyük ölçüde garantiye alacaktır.

• Sisteminizdeki elektrik gerilimi ile alacağınız ürünün çalışma gerilimi birbirine tam olarak uymalıdır; aksi halde cihaz panoya takılır takılmaz anında yanarak kullanılmaz hale gelir.
• Ürünün desteklediği zaman aralığı ihtiyacınıza uygun olmalıdır; saniyelik bir işlem yapacaksanız saatler sonrasına ayarlanabilen değil, saniyenin onda birini sayabilen hassas bir model seçilmelidir.
• İçinden geçecek elektrik akımının büyüklüğüne dikkat edilmelidir; eğer çok fazla elektrik çeken büyük bir makine çalıştırılacaksa cihaz bu yüke dayanabilecek yapıda olmalıdır.
• Elektrik panosunda cihazın nereye takılacağı önceden belirlenmelidir; çünkü duvara vidalanan modeller ile pano rayına kızakla takılan modellerin boyut ve yapıları birbirinden tamamen farklıdır.

Zaman Rölesi Kullanım Alanları

Zamanı bir düğme gibi kullanarak elektriğe yön veren bu pratik cihazlar, hem evlerimizde hem de sanayide hayatımızı kolaylaştıran sayısız alanda karşımıza çıkar. Güvenliğin ve düzenin manuel olarak değil otomatik olarak sağlanması gereken her noktada mutlaka bu sistemlerden faydalanılır.

• Apartmanların merdiven boşluklarında düğmeye basıldığında ışıkların belirli bir süre yanıp, apartman sakinleri dairelerine girdikten sonra kendi kendine sönmesini sağlayan ana mekanizma olarak kullanılır.
• Tarımsal sulama sistemlerinde su vanalarını belirlenen saatlerde açıp, toprağı belirli bir süre suladıktan sonra tekrar suyu güvenle kesmek için tercih edilir.
• Fabrikalarda büyük elektrik motorlarının ilk çalışma anında şebekeden aşırı elektrik çekip zarar vermemesi için sistemin kademeli olarak ve gecikmeli şekilde devreye girmesini sağlarlar.
• Fırınlar, bulaşık makineleri ve çamaşır makineleri gibi günlük ev aletlerinin içindeki yıkama veya pişirme programlarının sürelerini eksiksiz bir şekilde yönetirler.
• Trafik ışıklarının kırmızı, sarı ve yeşil yanma sürelerini her gün aynı saniye düzeniyle değiştiren kontrol panolarının beyni olarak sokaklarda görev yaparlar.

Zaman Rölesi Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Elektrik sistemlerinin zamanlamasını kusursuz yöneten bu cihazların ayarları, bağlantı şekilleri ve üzerlerindeki uyarı işaretleriyle ilgili kullanıcıların kafasına takılan pek çok soru bulunmaktadır. Kurulumdan günlük kullanıma kadar en çok merak edilen soruların basit ve anlaşılır yanıtları aşağıda ele alınmıştır.

Düz ve Ters Zaman Rölesi Arasındaki Fark Nedir?

Düz çalışan modelde cihaza elektrik verdiğinizde sistem hemen çalışmaz, ayarladığınız süreyi içinden sayıp bitirdikten sonra çalışmaya başlar. Ters çalışan modelde ise cihaza elektrik verdiğinizde sistem anında çalışır; ancak elektriği kestiğiniz anda hemen durmaz, sizin ayarladığınız süre kadar çalışmaya devam eder ve süre bitince durur. Basitçe birisi başlarken gecikme yapar, diğeri ise kapanırken gecikme yapar.

Zaman Rölesi Doğrudan Motora Bağlanır mı?

Hayır, bu son derece tehlikeli bir bağlantı hatası olur. Zaman röleleri çok hassas elektronik cihazlardır ve içlerinden büyük elektrik akımlarının geçmesine dayanacak şekilde üretilmemişlerdir. Eğer devasa bir motor çalıştırılacaksa, zaman rölesi o motorun elektriğini taşıyan ana şaltere yani büyük taşıyıcı parçaya bağlanmalıdır. Röle sadece büyük şaltere "açıl" emrini verir, motorun asıl ağır yükünü bu büyük şalter çeker.

Astronomik Zaman Rölesi İçin Sensör Gerekir mi?

Hayır, bu cihazların aydınlatma sektöründeki en büyük avantajı da tam olarak budur. Cihazın içinde yılın üç yüz altmış beş gününün güneş doğuş ve batış saatlerinin kayıtlı olduğu devasa bir takvim ve Türkiye'nin il il coğrafi konum bilgileri bulunur. Cihazın ekranından bulunduğunuz şehri seçtiğinizde, dışarıda havanın karanlık olup olmadığını anlayan bir göz olmasa bile kendi içindeki saate bakarak havanın tam olarak ne zaman kararıp aydınlanacağını bilir ve lambaları ona göre kusursuz yönetir.

Röle Üzerindeki "T" ve "R" Işığı Ne Anlama Gelir?

Cihazın ön yüzeyinde bulunan T harfi zaman kelimesini temsil eder; eğer bu küçük ışık yanıp sönüyorsa cihazın o an içeride saniyeleri saydığını ve henüz sürenin dolmadığını anlarsınız. R harfi ise devrenin çıkış verdiğini temsil eder; bu ışık yandığında ayarlanan sürenin bittiğini, kapıların açıldığını ve elektrik akımının karşıdaki cihaza sorunsuz bir şekilde gönderilmeye başlandığını rahatça gözlemleyebilirsiniz.

Zaman Rölesi Neden Isınır?

Bu cihazlar sürekli olarak elektriğe bağlı kaldıkları ve içlerindeki küçük tel sargılı parçalar sürekli elektrik akımıyla elektromanyetik bir güç ürettikleri için gövdede hafif bir sıcaklık hissetmek gayet normaldir. Ancak cihaz el değmeyecek kadar çok ısınıyorsa veya hafif bir plastik yanığı kokusu geliyorsa; ya cihaza panodan yanlış gerilim verilmiştir ya da çıkışına taşıyabileceğinden çok daha ağır bir yük bağlanmıştır ve cihaz aşırı zorlanarak yanma tehlikesi geçiriyordur.

Flaşör Röle ile Sinyal Lambası Nasıl Yapılır?

Flaşör özellikli cihazın üzerinde bulunan durma ve çalışma ayar düğmelerini istediğiniz yanıp sönme aralığına getirirsiniz. Örneğin her iki düğmeyi de bir saniyeye ayarlarsanız cihaz tam bir saniye elektrik verip bir saniye elektriği kesecektir. Cihazın güç çıkış noktasına bir uyarı lambası bağladığınızda, ayarladığınız bu ritme göre lamba sürekli olarak yanıp sönerek bir sinyal ışığı görevi görecektir.

Özetlemek gerekirse zaman rölesi; elektrikle çalışan tüm sistemleri insan gücüne ihtiyaç duymadan, saniyesi saniyesine ve kusursuz bir sırayla yöneten çok yetenekli bir kontrol cihazıdır. Merdiven otomatiğinden devasa fabrika bantlarına kadar çok geniş bir alanda güvenliği sağlayan bu cihazlar; düz, ters veya astronomik gibi farklı çeşitleriyle her türlü ihtiyaca uygun çözümler sunar. Doğru modele karar verilip güvenlik kurallarına uygun bir şekilde bağlantısı yapıldığı sürece elektrik sistemlerinde düzeni sağlayan, makineleri aşırı yükten koruyan ve büyük enerji tasarrufu yaptıran en değerli donanımlarımız olmaya devam edeceklerdir.